Historiese Grootvadersbosch - 1724

Posted by Thys on Fri August 30, 2019 in HISTORY.

Grootvadersbosch is `n geskiedkundige plaas, trouens ouer as Swellendam self. Reeds op 26 Augustus 1724 is Grootvadersbosch aan landbouer Roelof Olofsz toegestaan „om te gaan leggen en weijden onder de Grootvadersbosch". . Abraham Schietekat het reeds hier skool gegee in 1744, terwyl die ou heemrade nog gesoek het na `n geskikte plek om die Drosdy te bou.

Die Overberg stormloop

 In 1689 berig vaandrig I. Schrijver die eerste maal van die digte bos wat Grootvadersbosch sou uitmaak. Die hele Grootvadersbosch vallei, aanvanklik boomryk en dig begroeid, sou hout voorsien aan die distrik en die Kaap in die vorm van balke en planke, vir die vervaardiging van bou materiaal, meubels en waens. 

Goewerneur Willem Adriaan van der Stel se veetroppe was die eerste om rondom 1700, die Overberg binne te dring. Hy het gou meer as `n 1000 beeste en 18 000 skape besit. In 1707 word hy deur die kompanjie terug geroep en sy boerdery onderneming kom dramaties tot `n einde. Aangesien van Der Stel ander boere die Overberg uit gehou het, het sy vertrek die Overberg nou ontsluit vir ander.

Enkele pionier veeboere het kort na 1707 die Overberg ingetrek en leningsplase in die gebied ontvang veral in drie valleie, die Hartebeest rivier, Kleijne rivier en die Uilenkraals rivier vallei.  Wessel Pretorius (Warmwaters Kraal) en Ferdinand Appel (Botrivier) ontvang weiregte in 1708, Christian Holm (Siekenhuis) en die weduwee Schrijver (boven Siekenhuys) in 1709. David Heufke (Sergeants rivier) 1710 en toe in 1714 my eie stamvader Johannes Swart se twee seuns Pieter en Johannes vestig hulself onder die eerste 7 pionier veeboere in die Overberg. Pieter naby Uilenkraal en Johannes (Jan) die lenings plaas Zwarte rivier agter den Zwarte Berge. In 1713 breek die pokke epidemie uit wat die Khoi Khoi stam strukture totaal verwoes het. Die groot tekort aan vars vleis wat eens van die Khoi geruil was het die VOC genoop om meer veeboere toe te laat om in die Overberg te vestig. 

Die stroom van trekboere het teen 1720 die Breede rivier bereik en 1730 die Gouritz rivier.  Burrows skryf:“ The choicest soil fell to those who trekked ahead, and a grant in the well-watered strip of land skirting the foothills of the Langeberge was the height of the trekboer's ambition. Lush pasturage, unlimited water and timber were as coveted a combination as a farmer could desire anywhere in the world. The Sweetmilk Valley and Groot Vaders Bosch were the choicest plums of the Overberg.”

Teen 1779 was daar reeds 53 leen plase in die Overberg en teen 1809 nie minder nie as 135. Onder die eerste inwoners was familie name soos Beukes, Beyers, De Kock, Delport, De Wet, Du Toit, Fick, Geldenhuys, Groenewald, Linde, Morkel, Moolman, Otto, Swart en Wessels wat steeds vandag in die Overberg boer.

Die Pionier Roelof Olofsz

Die eerste persoon wat die voorreg gehad het om in die Grootvadersbosch area te boer was Roelof Olofsz (Oelofse), Grootvadersbosch is op 26 Augustus 1724  aan hom toegestaan „om te gaan leggen en weijden onder de Grootvadersbosch". Roelof is ongeveer 1694 in die Paarl gebore. Sy vader Anders Olafson (Andries Olofsz) is gebore in Oslo Noorwee.Roelof trou met Sara Cordier ongeveer 1729 . Met sy dood in 1749, op 55 jarige leeftyd, besit hy twee eiendomme:  "1 opstal genaamd de Bracke Kuijl geleegen aan de Vlakte,  1 opstal genaamd de Palmietrivier geleegen aan de Palmiete Rivier"  Sy boedel het beloop: "113 beesten groot en klijn, 1030 schaapen groot en klijn, 5 paerden., 1 halfsleete ossewagen , 1 ploeg, 1 eg met houte tanden, 2 bottervaaten, 1 kern, 5 oude emmers, 2 stoelen, 1 oude tafel, 2 oude rakjes, 1 oude kadel en verder 1 slavinne genaamd Lea van Rio de la Goa met haare vier kinderen , Piternella van de Caab, Eva van de Caab, Dina van de Caab en Arend van de Caab."

Hoe lank Roelof Olofsz aan die Grootvadersbosch weiregte besit het weet ons nie want `n jaar later het die landbouer Cornelis van Roijen `n gedeelte van die Grootvadersbosch gepag.

Die buitepos Riet Valleij

In 1729 is `n buitepos ongeveer 10km wes van Grootvadersbosch gestig. Die ligging was so uitgekies sodat dit naby die woud sou wees. Hier is die kompanjie se jong vee aangehou en is daar ook van die Koina vee geruil. Verder het die buitepos `n ogie oor die woud gehou sodat veeboere en ander persone nie daar bome afkap nie. Deur die verslae wat deur die buitepos by gehou is kan `n mens ook `n goeie idee kry met watter peste en plae die eerste boere van Grootvadersbosch geteister was.  In `n opgaaf is van 1743 is aangedui dat daar 690 stuks vee by die pos aangehou was. Aan die begin jare het Wildehonde die meeste vee gedood en daarna luiperds en dan leeus. Na 1760 was die grootste oorsaak van vrektes stywesiekte, sponsiekte en die eet van giftige plante, waarskynlik tulpe of klimop. In 1763 is 104 perde dood weens perdesiekte net 17 het oorleef en van hulle is boonop nog in die omgewing opgekoop. Toe daar in 1773 weer perde siekte uitbreek is die Kompanjie se perde vanaf Rietvaleij suidwaarts na Potte Berg (Naby vandag se De Hoop natuurreservaat) verskuif. Die burger H. Tessenaar sou na die perde omsien. 

 

Besoekers en Reisigers

In 1768 maak Sekunde J.W. Cloppenburg `n opname van houtvoorraad in die Grootvadersbosch en berig dat deur slordige werksmetodes baie van die hout verlore gegaan het en dat die bos reeds ernstig uitgedun was. Deur die jare heen het verskeie bekende persone die gebied besoek, die plantkundige Carl Peter Thunberg het in 1774 berig dat die volgende bome in die woud aangetref is: Swartysterhout (vir asse en disselbome), Geelhout ( vir balke, planke, tafels, deure, kaste, rame en karrings), Kamassiehout (`n struik wat dun strokies afwerking aan meubels verleen), Rooipeerhout (vir onderdele van waens), Boekenhout (wawiele), Rooielshout (wawiele en stoele), Essenhout (Vir gereedskap), Stinkhout (klerekaste, banke, stoele, tafels en kosbare meubels), Olyfhout / Olienhout (meule en stoele), Katjiepieringhout (Knuppels), Witessenhout (planke, wa-rakke en skoenmakers banke),Swartbashout (Waens en jukke), Keurboomhout (waens en wiele), Amandelhout (Skoenlese en skoen hakke), Assegaaihout (assegaaie en disselbome), Doringhout (Jukke, remskoene en houtskool), Waboomhout (Brandhout) en Kreupelhout (lepels, houtbakke en looiersbas) In hierdie woud is die bosbok vir die eerste maal deur 'n Europese wetenskaplike opgeteken toe die Sweed Anders Sparrman die streek in 1776 besoek het. In 1777 was die hele bos feitlik uit gekap. Francis Masson, die reisiger en anvonturier Francois le Vaillant besoek Grootvadersbosch in 1782, die sendeling en plantkundige James Backhouse en die sendeling dr. John Philip besoek in 1830.

                                            Die twee Swede, Anders Sparrman en Carl Peter Thunberg

1776 skets van Schumacher van Grootvadersbosch. Let op die woud wat nog oor was in daardie tyd.

Min of meer vanwaar Schumacher die skets van Grootvadersbosch gemaak het. Die ou pad het meer na lings aan die voet van die heuwels geloop as die huidige pad. 

Die 4 ou plase

Die naam Grootvadersbosch is egter bietjie verwarrend omdat nie minder nie as vier ou plase hiervan deel vorm. Die ou plase was: 1) Grootvadersbosch gelegen aan de Tradouw of ook genoem Melkhoutboom. 2) Grootvadersbosch gelegen aan die Kruisrivier  3) Grootvadersbosch gelegen over de Kliprivier of ook genoem Goede Hoop  4) Grootvadersbosch gelegen over de Kliprivier  aan de Duivenhoksrivier of ook genoem Klipdrift. Hierdie vier ou plase is daarna deur die jare verder opgedeel in kleiner gedeeltes.

 

 

1) Grootvadersbosch gelegen aan de Tradouw  (Melkhoutboom) 1725

Hierdie plaas is in 1725 deur die landbouer Cornelis van Roijen gepag. Cornelis is gebore in 1695 Gorinchem, Suid Holland. Cornelis se drie oudste kinders (almal dogters) is almal in die Paarl gebore, maar sy eerste seun Reinier is in Junie 1726 in die Swellendam distrik gebore, waarskynlik op Grootvadersbosch. Die volgende kind is in 1727 weer in die Paarl gebore. In sy testament word na Cornelis verwys as oud heemraad, wat daarop dui dat hy moontlik `n heemraad in die Paarl was aangesien sy verblyf op Grootvadersbosch minder as twee jaar beloop het. 

Dit was ook op hierdie plaas wat die eerste plaasskool in die distrik Swellendam in 1744 deur Abraham Schietekat, sieketrooster van die skip Ouwerkerk, geopen is.

Jacobus Steyn en `n Republiek vir Swellendam 1795
 Rondom 1750 bekom Jacobus Steyn (geb 1723), `n broer van Hermanus Steyn (de oude) die plaas Grootvadersbosch aan de Tradouw, waar hy hom in 1752 vestig. Jacobus trou met Susanna Fourie (dogter van Louis Fourie) in 1755. Sy broer Hermanus vestig hom op die plaas Jan Harmansgat buite Swellendam.  Jacobus Steyn was `n gebore leier en word tot verskeie belangrike posisies verkies. Hy was lid van die Heemraad, `n burgerkornet, ritmeester van die eerste kompanjie van Swellendam se landmilisie en lid van die Krygsraad. In 1795 word hy lid van die Nasionale vergadering van die Republiek onder sy broers kind Hermanus Steyn (de jonge) wat as president verkies word. Met sy dood in 1801 is Jacobus Steyn op Grootvadersbosch aan de Tradouw begrawe, die plek van die graf is egter nie bekend nie .

Presidente M.T. Steyn die agter agter kleinseun van Jacobus Steyn

Marthinus Steyn die jongste van Jacobus se 13 kinders is in 1775 op Grootvadersbosch aan de Tradouw gebore. Marthinus sou later in 1833 die eienaar van die plaas Klipperivier, dig aan Swellendam, word en die ou plaasopstal daar bou. Sy seun Pieter Gysbert Steyn begin `n wa makery in Swellendam en word die eienaar van die Drosdy in 1855. Pieter Gysbert se oudste seun Marthinus bedryf later die wa makery maar die brand af in 1853. Hy verlaat Swellendam om in Winburg in die Vrystaat te gaan boer. Dit is hier waar sy vierde kind Marthinus Teunis Steyn gebore is in 1857, dieselfde jaar wat sy oupa Pieter Gysbert in Swellendam oorlede is. M.T. Steyn sou later die laaste president van die Republiek van die Vrystaat word. Interessant is dat President Paul Kruger van die ZAR `n agter agter kleinneef was van M.T. Steyn ook via die Steyns.

            Pieter Gysbert Steyn (geb 1804)       Marthinus Steyn (geb 1827)      Pres M.T. Steyn (geb 1857)

 

 

Verdere eienaars

Hendrik Van As

Hendrik Van As (trou  22.07.1792 Gesina Leonora MODEMAN ) is in 1772 gebore te Dordrecht, Nederland.  1792 arriveer hy aan die Kaap en staan in diens van die Hollandse Oos Indiese Kompanjie. Kort na die dood van Jacobus Steyn in 1801, is die plaas aan de Tradouw (Melkhoutenboom) verkoop aan Hendrik van As. Van As was veldkornet van Swellendam en het ook die titel „opsigter van Grootvadersbosch“ gehad. Vir 17 jaar besit Van As die plaas voordat hy dit verkoop. Van As sterf in 1826.

Benjamin Moodie, tiende „Laird of Melsetter,"

In 1818 verkoop van As aan de Tradouw aan Benjamin Moodie, tiende „Laird of Melsetter," Orkneys, Skotland, uit die geslag van Robert the Bruce, Koning van Skotland. Gebore op 1 Januarie 1789 het Benjamin as oudste seun van sy vader gedurende 1817 enigste erfgenaam in die landgoed geword. Sy vooruitsigte in Skotland het hom nie aangestaan nie en die plan het by hom opgekom om na een van die kolonies te emigreer en daarby 'n nedersettingskema te probeer. Hy het Suid-Afrika vir sy doel uitgekies en ondersoek ingestel.

Op hierdie plaas is ook gebore Thomas Dunbar Moodie, kleinseun van Benjamin Moodie. Thomas met die bynaam Groot Tom het hom in die Vrystaat gevestig en was later die leier van die Moodie trek van 1892 vanuit die Vrystaat na Melsetter, Rhodesie.

Benjamin Moodie, tiende „Laird of Melsetter," Orkneys, Skotland, uit die geslag van Robert the Bruce, Koning van Skotland.

 

 

Thomas Dunbar Moodie, met die bynaam Groot Tom het hom in die Vrystaat gevestig en was later die leier van die Moodie trek van 1892 vanuit die Vrystaat na Melsetter, Rhodesie.

Die ou plaas is waarskynlik deur Benjamin Moodie opgedeel in verskeie kleiner eiendomme en dra name van Skotse oorsprong, onder andere Dun Donald, Glen Etive, Braemar en Glen Moodie.  Dele van die ou Grootvadersbosch is vandag steeds in die besit van die Moodie familie. In 2007 bekom Fleckvieh Boerdery gedeeltes 1 & 7 van Grootvadersbosch 114, genoem Dun Donald, gekoop van die Barry familie. Dun Donald is waarskynlik vernoem na die twee broers van Benjamin Moodie wat hom na Suid Afrika vergesel het naamlik Dunbar en Donald. Glen Etive is vernoem na die Glen Etive vallei en Braemar na `n dorpie in Aberdeenshire met dieselfde naam, albei in die Skotse Hooglande.

Grootvadersbosch

 

2) Grootvadersbosch gelegen aan die Kruisrivier  

Gerrit van Emmenes is gebore in 1704 te Stellenbosch en oorlede ci 1769. Sy vader Albert van Emmenes is in Leiden Nederland gebore.  Wanneer Gerrit van Emmenes na Grootvadersbosch gekom het is aan skrywer nie bekend nie, maar dat hy in agter Kogmanskloof  gewoon het is bekend en dat hy daar dood is in 1769. Die moontlikheid dat hy daar gewoon en Kruisrivier net as veepos gebruik het, is ook `n moontlikheid aangesien dit `n algemene gebruik was om elders weiregte te he of `n plaas te pag. L.L.Tomlinson noem dat Jan Jacob Kok (Johannes Jacobus Kock)  by Gerrit Emmenes in 1748 oorgeneem het. Jan Jacob Kok is in 1710 Sachsenhausen, Waldeck, Duitsland gebore en kom as soldaat na die Kaap. Hy word vryburger en boer op Kruisrivier vanaf 1748. Hy sterf in 1786  op 76 jaar te Swellendam. Iewers voor 1757 moes Reynier van Roijen by Kock oorgeneem het.

Reynier van Roijen geb rondom 1730`s en sterf te Kafferkuilsrivier , distrik Swellendam op 17 Jul 1770. In 1757 verkoop van Roijen die plaas aan Johannes Ulrich Spies.

Die Spies familie - Johannes Ulrich Spies van Bavaria (Beiere)                                                          Johannes Ulrich Spies gebore 1730 te Amberg, Upper Palatinate, Bavaria,Duitsland en kom as boukneg na die Kaap in 1754. Hy trou met Anna Johanna Fredrika Beukes in 1755. Twee jaar later koop hy die plaas Grootvadersbosch aan de Kruisrivier. 14 Jaar later op 38 jarige ouderdom, sterf Johannes in 1769 en word begrawe op Grootvadersbosch.. Die ystervrou, Anna Johanna Fredrika Spies (Beukes),  weduwee van Johannes Ulrich Spies, oorleef haar man met meer as 30 jaar en bou die plaas op tot `n spogplaas. In 1788 dra sy die plaas oor aan haar seun Johannes . Anna Spies sterf in 1809 en word op Grootvadersbosch begrawe. Anna se seun Johannes Jacobus Spies. (geb 1758 te Grootvadersbosch, oorlede en begrawe 1837 te Grootvadersbosch) word deur Landros Buissine beskryf as `n baie eerlike man.  

Dit is in verband met die bos op hierdie plaas dat die joernaal van Pieter Cloete oor die reis van Hendrik Swellengrebel in 1776 verklaar:  ,,Reden 's namiddags te paard na`t Grootvadersbosch ¾ uur van hier (dws vanaf Duivenhoksrivier) in de kloven tegen 't gebergte geleegen, aan dit bosch legt een plaats van de weduwee Spies. Dit bosch strekt zich een uur of twee langs het gebergte uit, maar het timmerhout is er bijna geheel uijtgehakt zodat men niet dan kromme en slegte boomen ziet." Die murasie van die ou opstal en verskillende grafte van die familie Spies was nog sigbaar enkele jare gelede. Aan hierdie plaas kleef ook die legende van  Spies (moontlik Johannes Jacobus) se 8oo pond in riksdalers. Die oorlewering wil dat hy op 'n dag perde vir daardie bedrag verkoop het, die geld gebere het en dieselfde nag oorlede is. Baie soektogte is reeds onderneem, maar die geheim van ou Spies se bereplek bly onopgelos. Johannes Jacobus Spies se seuns Barend Jacobus (geb 1798 Grootvadersbosch en getroud met Hendrina Elsabe Swart geb 1800),  Lodewyk Petrus (geb 1796 Grootvadersbosch, oorl 1872 Bloemfontein x Sara Cronje) en Johannes Hermanus Spies (geb 1792 Grootvadersbosch oorl 1855 George) verkoop Grootvadersbosch gelegen aan de Kruijs rivier  in Januarie 1838 vir 22 000 Kaapse gulde aan Benjamin Moodie. Die oorblyfsels van die Spies woning was enkele jare gelede steeds te siene wanneer daar van Strawberryhill se kant af genader word. Die naby gelee grafte is ook die van die Spies familie.

 

 

                                                                     Lodewyk Petrus Spies, b2c4

 

Die opstal op Kruisrivier

 

Die plaas opstal op Grootvadersbosch farm van Keith Moodie is een van die twee ouste woonhuise in die vallei.  

Noordwestelike aansig van die opstal op Grootvadersbosch aan de Kruisrivier.

Suidwestelike aansig.

 

Die ou Opstal aan de Tradouw 

Op  Tradouw, staan `n baie ou opstal wat dateer vanuit die middel tot laat 1700's. ( Huidig is Prof Theo Kleynhans die eienaar.)  

 

 

 

 

Die T vormige woonhuis van meer as 250 jaar oud.  

 

 

 

 

 

Tradouw se plaashuis (Westelike aansig) dateer uit die mid 1700, waarskynlik gebou deur Jacobus Steyn

                                                            Tradouw se suidelike aansig.  

3) Grootvadersbosch gelegen over de Klip rivier (Goede Hoop)1740  

Grootvadersbosch gelegen over de Kliprivier of ook genoem Goede Hoop, is in 1740 toegestaan aan Philippe du Preez en sy vrou Isabella Potgieter (b1c3).  Philppe se oupa, Hercules des Prez en sy ouma Cecilia D`Atis, het as Franse Hugenote na die Kaap gekom in 1688 met die skip "De Schelde" en is die stamvader van die du Preez in Suid Afrika.  Philip se oom, Hercules Du Preez, was in 1707 saam met Adam Tas toegesluit omdat hul teen Willem Adriaan van der Stel in opstand was. Philip boer vir 25 jaar op Goede Hoop en is oorlede op 11 Desember 1765. Hy word te Goede Hoop, Grootvadersbosch begrawe.

4) Grootvadersbosch gelegen over de Kliprivier  aan het Duivenhoksrivier (Klipdrift) 1741

Rekords wys dat  Jan Myndertse Cruywagen (b1c1) geb 1695 op Kliprivier geboer het voor 1741. Cruywagen sterf in 1745, 4 jaar nadat Christaan Jacobus de Jager (geb 1709) die plaas by hom oorgeneem het. In 1743 trou de Jager met sy buurman Philip du Preez van Goede Hoop, se dogter Elizabeth. In 1747 sterf Christiaan in Drakenstein.

 Diere van die Grootvadersbosch

Die swart luiperds van Grootvadersbosch

In 1775 teken Sparrman op dat hy deur swart luiperds in Grootvadersbosch gejaag was. Hul was charcoal van kleur en kon die dowwe kolle waargeneem word. Enkele ander gevalle is ook al opgeteken in die verlede waar swart luiperds waargeneem is.

 

Die eerste bosbok deur Sparrman in Grootvadersbosch opgeten

Die bekende Sweedse reisiger Anders Sparrman, was die eerste person ooit wat melding gemaak het van die Bosbok wat hy in 1772 in die Grootvadersbosch tee gekom het. Sparrman noem ook dat hy die bok in die "Houteniquasbosch" verder oos waar geneem het. Hy teken aan dat dit `n baie skaars boksoort was wat tot woude beperk was. Grootvadersbosch was dus die verste wes wat hierdie dier voorgekom het in die 1700's. Vandag kom die bosbok selfs in die Ruggens se rivier lopies voor en selfs in De Hoop en verder wes na Riviersonderend se kant toe.

                                   (Foto: Matthys Swart, geneem op Fleckvieh gasteplaas, Dun Donald)

 

Blou apies ook `n eerste deur Sparrman in die Grootvadersbosch opgeteken.

In September 1775 teken Sparrman die aanwesigheid op van Blou apies  in die Grootvadersbosch. Dit was die verste wes wat Blou apies in Suid Afrika voorgekom het. JWD Moodie teken op dat in die tien jaar na 1819, Blou apies volop in die woude van Grootvadersbosch voorgekom het. Teen 1960 was Blou apies onbekend in die distrik van Swellendam. Anna Rothman van die Swellendam drosdy het op `n vraag aan Lindsay Moodie van Grootvadersbosch die antwoord gekry dat hy nog nooit Blou apies in die gebied gesien het nie en ook nie van gehoor het nie. Vroeg in 2000 is daar vir die eerste keer weer Blou apies deur Cape nature in die reservaat op Grootvadersbosch waargeneem. Vandag in 2019 kom hul volop voor in die Grootvadersbosch vallei waar hul soms `n kopseer is met hul kwaad doen in menigte melkstal en inbraak in gastehuise om by kos uit te kom. Hierdie gedrag het begin deurdat gaste en toeriste die apies begin voer het en hul nou soms `n groot las word.

                                         (Foto: Charlotte Swart, Eland boshut te Fleckvieh gasteplaas, Dun Donald.)

 

 

 

Bronne:

- Geskiedkundige Swellendam,  L.L. Tomlinson, Nasionale Pers Kaapstad, 1943  p41-p47

- Overberg Outspan, A Chronicle of People and Places in the South Western Districts of the Cape, Edmund H. Burrows, Privately printed Swellendam Trust, 1988 p189

- Overberg Odyssey, People, roads and early days. Edmund H. Burrows. Privately printed Swellendam Trust, 1994

- Historical incidence of the larger land mammals in the broader Western and Northern Cape, C.J. Skead, (Eds: Boshoff, A.F. Kerley, G.I.H. Lloyd, P.H), Port Elizabeth: Centre for African Conservation Ecology, Nelson Mandela Metropolitan University, 2011 

- Die Buiteposte, D Sleigh, Protea Boekhuis, 2007

- www.geni.com , Family Tree and Family history